Gedachtenvoer

Gastessay

Ik ben een Genocide-onderzoeker.

Ik weet het wanneer ik het zie.

15 juli 2025

Foto-illustratie door Kristie Bailey/The New York Times; bronafbeeldingen van Iryna Veklich, Anadolu/Getty Images

Door Omer Bartov

Dr. Bartov is hoogleraar Holocaust- en genocidestudies aan de Brown University.

Een maand na de Hamas-aanval op Israël op 7 oktober 2023 geloofde ik dat er bewijs was dat het Israëlische leger oorlogsmisdaden en mogelijk misdaden tegen de menselijkheid had gepleegd tijdens de tegenaanval op Gaza. Maar in tegenstelling tot de roep van Israëls felste critici, leek het bewijs mij niet te wijzen op genocide.

In mei 2024 had het Israëlische leger ongeveer een miljoen Palestijnen die in Rafah – de zuidelijkste en laatst overgebleven relatief onbeschadigde stad van de Gazastrook – schuilden, bevolen te verhuizen naar het strandgebied van Mawasi, waar nauwelijks tot geen beschutting was. Het leger verwoestte vervolgens een groot deel van Rafah, een prestatie die in augustus grotendeels was volbracht.

Op dat moment leek het niet langer mogelijk te ontkennen dat het patroon van IDF-operaties overeenkwam met de uitspraken van Israëlische leiders in de dagen na de Hamas-aanval over genocide. Premier Benjamin Netanyahu had beloofd dat de vijand een “enorme prijs” zou betalen voor de aanval en dat het IDF delen van Gaza, waar Hamas opereerde, “in puin” zou leggen. Hij riep “de inwoners van Gaza” op om “nu te vertrekken, want we zullen overal krachtig optreden.”

De heer Netanyahu had zijn burgers opgeroepen zich te herinneren “wat Amalek jullie heeft aangedaan“, een citaat dat door velen werd geïnterpreteerd als een verwijzing naar de eis in een Bijbelpassage die de Israëlieten opriep “zowel mannen als vrouwen, zuigelingen als zuigelingen” van hun oude vijand te doden. Overheids- en militaire functionarissen zeiden dat ze “menselijke dieren” bestreden en riepen later op tot “totale vernietiging “. Nissim Vaturi, de vicevoorzitter van het parlement, zei op X dat Israëls taak moet zijn “de Gazastrook van de aardbodem weg te vagen”. Israëls acties konden alleen worden begrepen als de uitvoering van de uitgesproken intentie om de Gazastrook onbewoonbaar te maken voor de Palestijnse bevolking. Ik geloof dat het doel was – en nog steeds is – om de bevolking te dwingen de Gazastrook helemaal te verlaten of, aangezien de bevolking nergens heen kan, om de enclave te verzwakken door bombardementen en ernstig gebrek aan voedsel, schoon water, sanitaire voorzieningen en medische hulp, in die mate dat het voor Palestijnen in Gaza onmogelijk is om hun bestaan als groep te behouden of te herstellen.

Mijn onvermijdelijke conclusie is dat Israël genocide pleegt op het Palestijnse volk. Ik ben opgegroeid in een zionistisch gezin, heb de eerste helft van mijn leven in Israël gewoond, heb als soldaat en officier in het Israëlische leger gediend en heb het grootste deel van mijn carrière besteed aan het onderzoeken en schrijven over oorlogsmisdaden en de Holocaust. Dit was een pijnlijke conclusie, waar ik me zo lang mogelijk tegen heb verzet. Maar ik geef al een kwart eeuw les over genocide. Ik herken er eentje als ik er een zie.

Dit is niet zomaar mijn conclusie. Een groeiend aantal experts in genocidestudies en internationaal recht concludeert dat Israëls acties in Gaza alleen als genocide kunnen worden gedefinieerd. Zo ook Francesca Albanese , de speciale VN-rapporteur voor de Westelijke Jordaanoever en Gaza, en Amnesty International. Zuid-Afrika heeft een genocidezaak tegen Israël aangespannen bij het Internationaal Gerechtshof.

Jehad Alshrafi/Associated Press

De voortdurende ontkenning van deze aanduiding door staten, internationale organisaties en juridische en wetenschappelijke experts zal niet alleen ongebreidelde schade toebrengen aan de inwoners van Gaza en Israël, maar ook aan het internationaal rechtssysteem dat na de verschrikkingen van de Holocaust is opgezet en dat bedoeld is om te voorkomen dat dergelijke wreedheden ooit nog plaatsvinden. Het vormt een bedreiging voor de fundamenten van de morele orde waarop we allemaal vertrouwen.

***

De misdaad genocide werd in 1948 door de Verenigde Naties gedefinieerd als “het voornemen om een nationale, etnische, raciale of religieuze groep als zodanig geheel of gedeeltelijk te vernietigen”. Om te bepalen wat genocide is, moeten we daarom zowel de intentie vaststellen als aantonen dat deze wordt uitgevoerd. In het geval van Israël is die intentie publiekelijk geuit door talloze functionarissen en leiders. Maar intentie kan ook worden afgeleid uit een patroon van operaties ter plaatse, en dit patroon werd duidelijk in mei 2024 – en is sindsdien steeds duidelijker geworden – toen het Israëlische leger de Gazastrook systematisch vernietigde.

De meeste genocide-onderzoekers zijn terughoudend met het toepassen van deze term op hedendaagse gebeurtenissen, juist vanwege de neiging, sinds de term in 1944 door de Joods-Poolse advocaat Raphael Lemkin werd bedacht, om hem toe te schrijven aan elk geval van massamoord of onmenselijkheid. Sommigen stellen zelfs dat deze categorisering volledig moet worden verworpen, omdat ze vaak meer dient om verontwaardiging uit te drukken dan om een specifieke misdaad te identificeren.

Toch is het, zoals de heer Lemkin erkende, en zoals de Verenigde Naties later overeenkwamen, cruciaal om de poging om een bepaalde groep mensen te vernietigen te kunnen onderscheiden van andere misdrijven onder het internationaal recht, zoals oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid. Dit komt doordat, terwijl andere misdrijven het willekeurig of opzettelijk doden van burgers als individuen inhouden, genocide duidt op het doden van mensen als leden van een groep, gericht op de onherstelbare vernietiging van de groep zelf, zodat deze zich nooit meer zou kunnen herstellen als een politieke, sociale of culturele entiteit. En, zoals de internationale gemeenschap aangaf met de aanname van het verdrag, is het de plicht van alle ondertekenende staten om een dergelijke poging te voorkomen, alles in het werk te stellen om deze te stoppen terwijl deze plaatsvindt en vervolgens degenen te straffen die zich schuldig hebben gemaakt aan deze misdaad – zelfs als deze plaatsvond binnen de grenzen van een soevereine staat.

De aanwijzing heeft grote politieke, juridische en morele gevolgen. Landen, politici en militairen die verdacht worden van, aangeklaagd worden voor of schuldig bevonden worden bevonden aan genocide, worden beschouwd als mensen die zich niet aan de menselijke maat houden en kunnen hun recht om lid te blijven van de internationale gemeenschap in gevaar brengen of verliezen. Een bevinding van het Internationaal Gerechtshof dat een bepaalde staat zich schuldig maakt aan genocide, met name wanneer deze wordt gehandhaafd door de VN-Veiligheidsraad, kan leiden tot zware sancties.

Politici of generaals die door het Internationaal Strafhof worden aangeklaagd of schuldig bevonden aan genocide of andere schendingen van het internationaal humanitair recht, kunnen buiten hun land worden gearresteerd. En een samenleving die genocide goedkeurt en er medeplichtig aan is, ongeacht het standpunt van haar individuele burgers, zal dit merkteken van Kaïn blijven dragen, lang nadat de vuren van haat en geweld zijn geblust.

***

Israël ontkent alle beschuldigingen van oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. De IDF zegt meldingen van misdaden te onderzoeken, hoewel ze haar bevindingen zelden openbaar heeft gemaakt. Wanneer overtredingen van de discipline of het protocol worden erkend, heeft ze haar personeel over het algemeen lichte berispingen gegeven. Israëlische militaire en politieke leiders beschrijven de IDF herhaaldelijk als rechtmatig handelend, zeggen dat ze burgers waarschuwen om locaties te evacueren die op het punt staan aangevallen te worden en beschuldigen Hamas ervan burgers als menselijk schild te gebruiken.

De systematische vernietiging in Gaza van niet alleen woningen maar ook andere infrastructuur – overheidsgebouwen, ziekenhuizen, universiteiten, scholen, moskeeën, cultureel erfgoed, waterzuiveringsinstallaties, landbouwgebieden en parken – weerspiegelt een beleid dat erop gericht is om het herstel van het Palestijnse leven in het gebied hoogst onwaarschijnlijk te maken.

Volgens een recent onderzoek van Haaretz zijn naar schatting 174.000 gebouwen verwoest of beschadigd, wat neerkomt op maar liefst 70 procent van alle gebouwen in de Gazastrook. Tot nu toe meer dan 58.000 mensen zijn er volgens de gezondheidsautoriteiten in Gaza om het leven gekomen, waaronder meer dan 17.000 kinderen, die bijna een derde van het totale aantal dodelijke slachtoffers uitmaken. Meer dan 870 van die kinderen waren jonger dan een jaar.

Meer dan 2000 families zijn uitgemoord, aldus de gezondheidsautoriteiten. Bovendien tellen 5600 families nu nog maar één overlevende. Er zouden nog minstens 10.000 mensen begraven liggen onder het puin van hun huizen. Meer dan 138.000 mensen zijn gewond en verminkt.

Gaza heeft nu de grimmige eer het hoogste aantal kinderen met een amputatie per hoofd van de bevolking ter wereld te hebben. Een hele generatie kinderen die te maken heeft met voortdurende militaire aanvallen, het verlies van ouders en langdurige ondervoeding, zal de rest van hun leven ernstige fysieke en mentale gevolgen ondervinden. Ontelbare duizenden chronisch zieken hebben nauwelijks toegang tot ziekenhuiszorg gehad .

De verschrikkingen van wat er in Gaza gebeurt, worden door de meeste waarnemers nog steeds omschreven als oorlog. Maar dat is een verkeerde benaming. Het afgelopen jaar heeft de IDF niet tegen een georganiseerde militaire organisatie gevochten. De versie van Hamas die de aanvallen van 7 oktober plande en uitvoerde, is vernietigd, hoewel de verzwakte groepering nog steeds tegen Israëlische troepen vecht en de controle over de bevolking behoudt in gebieden die niet in handen zijn van het Israëlische leger.

Tegenwoordig is het Israëlische leger (IDF) voornamelijk bezig met een operatie van sloop en etnische zuivering. Zo beschreef de voormalige stafchef en minister van Defensie van Netanyahu, de hardliner Moshe Yaalon, in november op de Israëlische Democratische televisiezender en in daaropvolgende artikelen en interviews de poging om Noord-Gaza te zuiveren van de bevolking.

Mahmoud Issa/Reuters

Op 19 januari ging onder druk van Donald Trump, die nog maar één dag verwijderd was van zijn presidentschap, een staakt-het-vuren in, wat de uitwisseling van gijzelaars in Gaza tegen Palestijnse gevangenen in Israël mogelijk maakte. Maar na de schending van het staakt-het-vuren door Israël op 18 maart voert het Israëlische leger een bekend plan uit om te concentreren de gehele bevolking van Gaza in een kwart van het grondgebied, verdeeld over drie zones : Gaza-Stad, de centrale vluchtelingenkampen en de kustlijn van Mawasi aan de zuidwestelijke rand van de Gazastrook.

Met behulp van grote aantallen bulldozers en enorme luchtbommen, geleverd door de Verenigde Staten, probeert het leger alle resterende structuren te slopen en controle te krijgen over de overige driekwart van het grondgebied.

Dit wordt ook mogelijk gemaakt door een plan dat – met tussenpozen – beperkte hulpgoederen levert op een paar distributiepunten die door het Israëlische leger worden bewaakt, waardoor mensen naar het zuiden worden gelokt. Veel inwoners van Gaza worden gedood in een wanhopige poging om aan voedsel te komen, en de hongersnood verergert . Op 7 juli zei minister van Defensie Israel Katz dat het Israëlische leger een “humanitaire stad” zou bouwen op de ruïnes van Rafah om in eerste instantie 600.000 Palestijnen uit het Mawasi-gebied te huisvesten. Zij zouden door internationale instanties worden bevoorraad en niet mogen vertrekken.

***

Sommigen zouden deze campagne misschien etnische zuivering noemen, geen genocide. Maar er is een verband tussen de misdaden. Wanneer een etnische groep nergens heen kan en voortdurend van de ene zogenaamd veilige zone naar de andere wordt verdreven, meedogenloos wordt gebombardeerd en uitgehongerd, kan etnische zuivering uitmonden in genocide.

Dat was het geval bij verschillende bekende genocides in de 20e eeuw, zoals die op de Herero en Nama in Duits Zuidwest-Afrika, het huidige Namibië, die begon in 1904; de Armeniërs in de Eerste Wereldoorlog; en zelfs bij de Holocaust, die begon met de Duitse poging om de Joden te verdrijven en eindigde met hun moord.

Tot op de dag van vandaag hebben slechts enkele Holocaust-onderzoekers – en geen enkele instelling die zich toelegt op onderzoek en herdenking ervan – gewaarschuwd dat Israël beschuldigd zou kunnen worden van oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid, etnische zuiveringen of genocide. Deze stilte heeft de slogan “Nooit meer” belachelijk gemaakt en de betekenis ervan veranderd van een bewering van verzet tegen onmenselijkheid, waar die ook wordt gepleegd, naar een excuus, een verontschuldiging, ja zelfs een carte blanche voor het vernietigen van anderen door zich te beroepen op het eigen slachtofferschap uit het verleden.

Dit is een van de vele onberekenbare kosten van de huidige catastrofe. Terwijl Israël letterlijk probeert de Palestijnen in Gaza uit te roeien en steeds meer geweld gebruikt tegen Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever, raakt het morele en historische krediet waar de Joodse staat tot nu toe op kon bouwen, op.

Israël, opgericht in de nasleep van de Holocaust als antwoord op de nazi-genocide op de Joden, heeft er altijd op aangedrongen dat elke bedreiging voor zijn veiligheid gezien moet worden als een mogelijke oorzaak van een nieuw Auschwitz. Dit geeft Israël de vrijheid om degenen die het als zijn vijanden beschouwt, af te schilderen als nazi’s – een term wordt gebruikt die herhaaldelijk door Israëlische mediafiguren en, bij uitbreiding, alle inwoners van Gaza af te schilderen om Hamas, gebaseerd op de populaire bewering dat niemand van hen “niet betrokken” is, zelfs de baby’s niet, die zouden opgroeien tot militanten.

Dit is geen nieuw fenomeen. Al tijdens de Israëlische inval in Libanon in 1982 vergeleek premier Menachem Begin Yasser Arafat, die toen in Beiroet zat, met Adolf Hitler in zijn bunker in Berlijn. Deze keer wordt de vergelijking gebruikt in verband met een beleid dat gericht is op het ontwortelen en verwijderen van de gehele bevolking van Gaza.

De dagelijkse horrortaferelen in Gaza, waartegen het Israëlische publiek wordt beschermd door de zelfcensuur van de eigen media, leggen de leugens bloot van de Israëlische propaganda dat dit een verdedigingsoorlog is tegen een nazi-achtige vijand. Je huivert als Israëlische woordvoerders schaamteloos de holle slogan uitspreken dat de IDF het “meest morele leger ter wereld” is.

Sommige Europese landen, zoals Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland, maar ook Canada, hebben zwakjes geprotesteerd tegen Israëlische acties, vooral sinds de schending van het staakt-het-vuren in maart. Maar ze hebben de wapenleveringen niet opgeschort en ook geen concrete en zinvolle economische of politieke stappen genomen die de regering van Netanyahu zouden kunnen afschrikken.

De Amerikaanse regering leek een tijdlang haar interesse in Gaza te hebben verloren. President Trump kondigde in februari aan dat de Verenigde Staten Gaza zouden overnemen en beloofde het te veranderen in “de Rivièra van het Midden-Oosten”. Vervolgens liet hij Israël de Gazastrook vernietigen en richtte hij zijn aandacht op Iran. Op dit moment kunnen we alleen maar hopen dat Trump opnieuw druk zal uitoefenen op de aarzelende Netanyahu om op zijn minst een nieuw staakt-het-vuren te bereiken en een einde te maken aan het meedogenloze moorden.

***

Hoe zal de toekomst van Israël beïnvloed worden door de onvermijdelijke vernietiging van haar onbetwistbare moraal, die voortkwam uit haar geboorte in de as van de Holocaust?

De Israëlische politieke leiders en burgers zullen een beslissing moeten nemen. Er lijkt weinig binnenlandse druk te zijn voor de dringend noodzakelijke paradigmaverandering: de erkenning dat er geen andere oplossing voor dit conflict is dan een Israëlisch-Palestijnse overeenkomst om het land te delen, ongeacht de parameters waarover beide partijen het eens zijn, of het nu twee staten, één staat of een confederatie betreft. Robuuste externe druk van de bondgenoten van het land lijkt eveneens onwaarschijnlijk. Ik maak me grote zorgen dat Israël zijn rampzalige koers zal voortzetten en zichzelf, misschien wel onomkeerbaar, zal hervormen tot een volwaardige autoritaire apartheidsstaat. Zulke staten, zoals de geschiedenis ons heeft geleerd, zijn niet blijvend.

En dan rijst nog een vraag: welke gevolgen zal de morele ommekeer in Israël hebben voor de cultuur van de Holocaustherdenking en de politiek van herinnering, onderwijs en wetenschap, aangezien zoveel van Israëls intellectuele en bestuurlijke leiders tot nu toe hebben geweigerd hun verantwoordelijkheid te nemen om onmenselijkheid en genocide, waar die ook plaatsvinden, aan de kaak te stellen?

Degenen die zich inzetten voor de wereldwijde cultuur van herdenking en herinnering die rond de Holocaust is opgebouwd, zullen een morele afrekening moeten aangaan. De bredere gemeenschap van genocide-onderzoekers – zij die zich bezighouden met de studie van vergelijkende genocide of van een van de vele andere genocides die de menselijke geschiedenis hebben getekend – komt nu steeds dichter bij een consensus over het beschrijven van de gebeurtenissen in Gaza als een genocide.

In november, iets meer dan een jaar na het begin van de oorlog, sloot de Israëlische genocide-expert Shmuel Lederman zich aan bij het groeiende koor van meningen dat Israël zich schuldig maakte aan genocide. De Canadese internationaal jurist William Schabas kwam vorig jaar tot dezelfde conclusie en noemde de Israëlische militaire campagne in Gaza onlangs “absoluut” een genocide.

Andere genocide-experts, zoals Melanie O’Brien, voorzitter van de International Association of Genocide Scholars, en de Britse specialist Martin Shaw (die ook heeft gezegd dat de Hamas-aanval genocidaal was), kwamen tot dezelfde conclusie. De Australische wetenschapper A. Dirk Moses van de City University of New York beschreef deze gebeurtenissen in de Nederlandse publicatie NRC als een “mix van genocidale en militaire logica”. In hetzelfde artikel schreef Uğur Ümit Üngör, hoogleraar aan het Amsterdamse NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, dat er waarschijnlijk wetenschappers zijn die nog steeds niet denken dat het genocide is, maar “die ken ik niet”.

De meeste Holocaust-onderzoekers die ik ken, delen deze mening niet, of uiten die in ieder geval niet publiekelijk. Op een paar opmerkelijke uitzonderingen na, zoals de Israëliër Raz Segal , programmadirecteur Holocaust- en genocidestudies aan Stockton University in New Jersey, en de historici Amos Goldberg en Daniel Blatman van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, is de meerderheid van de academici die zich bezighouden met de geschiedenis van de nazi-genocide op de Joden opmerkelijk stil gebleven. Sommigen hebben openlijk de misdaden van Israël in Gaza ontkend of hun kritischere collega’s beschuldigd van opruiende taal, grove overdrijving, bronvergiftiging en antisemitisme.

In december oordeelde Holocaust-deskundige Norman J.W. Goda dat “genocidebeschuldigingen als deze al lang worden gebruikt als vijgenblad voor bredere aanvallen op de legitimiteit van Israël”, en uitte hij zijn bezorgdheid dat “ze de ernst van het woord genocide zelf hebben ondermijnd”. Deze “genocide-laster”, zoals Dr. Goda het in een essay noemde , “maakt gebruik van een reeks antisemitische clichés”, waaronder “de koppeling van de genocide-aanklacht aan de opzettelijke moord op kinderen, waarvan beelden alomtegenwoordig zijn op ngo’s, sociale media en andere platforms die Israël van genocide beschuldigen.”

Met andere woorden: het tonen van beelden van Palestijnse kinderen die uiteengereten zijn door Amerikaanse bommen, afgevuurd door Israëlische piloten, is in deze visie een antisemitische daad.

Onlangs schreven Dr. Goda en Jeffrey Herf, een gerespecteerd historicus van Europa, in The Washington Post dat “de beschuldiging van genocide tegen Israël put uit diepe bronnen van angst en haat” die te vinden zijn in “radicale interpretaties van zowel het christendom als de islam”. Het “heeft de afkeuring verplaatst van Joden als religieuze/etnische groep naar de staat Israël, die het als inherent slecht afschildert.”

***

Wat zijn de gevolgen van deze kloof tussen genocide-onderzoekers en Holocaust-historici? Dit is niet slechts een ruzie binnen de academische wereld. De herinneringscultuur die de afgelopen decennia rond de Holocaust is ontstaan, omvat veel meer dan alleen de genocide op de Joden. Ze is een cruciale rol gaan spelen in de politiek, het onderwijs en de identiteit.

Musea gewijd aan de Holocaust hebben model gestaan voor representaties van andere genocides wereldwijd. De overtuiging dat de lessen van de Holocaust de bevordering van tolerantie, diversiteit, antiracisme en steun voor migranten en vluchtelingen vereisen, om nog maar te zwijgen van mensenrechten en internationaal humanitair recht, is geworteld in het besef van de universele implicaties van deze misdaad in het hart van de westerse beschaving op het hoogtepunt van de moderniteit.

Het in diskrediet brengen van genocide-onderzoekers die de Israëlische genocide in Gaza als antisemitisch bestempelen, dreigt het fundament van genocidestudies uit te hollen: de voortdurende noodzaak om de geschiedenis van genocide te definiëren, te voorkomen, te bestraffen en te reconstrueren. De suggestie dat dit streven in plaats daarvan wordt gemotiveerd door kwaadaardige belangen en sentimenten – dat het wordt gedreven door de haat en vooroordelen die aan de basis van de Holocaust lagen – is niet alleen moreel schandalig, maar biedt ook een opening voor een politiek van ontkenning en straffeloosheid.

Evenzo dreigen degenen die hun carrière hebben gewijd aan het onderwijzen en herdenken van de Holocaust, wanneer ze de genocide van Israël in Gaza blijven negeren of ontkennen, alles te ondermijnen waar Holocaustonderzoek en -herdenking de afgelopen decennia voor hebben gestaan. Namelijk de waardigheid van ieder mens, respect voor de rechtsstaat en de dringende noodzaak om nooit toe te staan dat onmenselijkheid de harten van mensen overneemt en de acties van landen stuurt in naam van veiligheid, nationaal belang en pure wraak.

Saher Alghorra voor The New York Times

Wat ik vrees is dat het na de genocide in Gaza niet langer mogelijk zal zijn om de Holocaust op dezelfde manier te blijven onderwijzen en onderzoeken als voorheen. Omdat de Holocaust zo meedogenloos door de staat Israël en zijn verdedigers is aangehaald als een dekmantel voor de misdaden van het Israëlische leger, zouden de studie en herdenking van de Holocaust hun claim op universele rechtvaardigheid kunnen verliezen en zich terugtrekken in hetzelfde etnische getto waarin ze aan het einde van de Tweede Wereldoorlog haar bestaan begon – als een gemarginaliseerde preoccupatie door de overblijfselen van een gemarginaliseerd volk, een etnisch specifieke gebeurtenis, voordat ze decennia later erin slaagde haar rechtmatige plaats te vinden als een les en een waarschuwing voor de mensheid als geheel.

Evenzeer zorgwekkend is het vooruitzicht dat het onderzoek naar genocide als geheel de beschuldigingen van antisemitisme niet zal overleven. Hierdoor zouden we niet langer beschikken over de cruciale gemeenschap van geleerden en internationale juristen die in de bres kunnen springen, in een tijd waarin intolerantie, rassenhaat, populisme en autoritarisme een bedreiging vormen voor de waarden die centraal stonden in deze wetenschappelijke, culturele en politieke inspanningen van de 20e eeuw.

Misschien is het enige lichtpuntje aan het einde van deze zeer donkere tunnel de mogelijkheid dat een nieuwe generatie Israëliërs hun toekomst tegemoet zal treden zonder te schuilen in de schaduw van de Holocaust, terwijl ze tegelijkertijd de smet zullen moeten dragen van de genocide in Gaza die in hun naam is gepleegd. Israël zal moeten leren leven zonder terug te vallen op de Holocaust als rechtvaardiging voor onmenselijkheid. Dat is, ondanks al het gruwelijke lijden dat we momenteel zien, waardevol en kan Israël op de lange termijn helpen de toekomst gezonder, rationeler en minder angstig en gewelddadig tegemoet te treden.

Dit zal niets doen om de overweldigende hoeveelheid dood en leed onder de Palestijnen te compenseren. Maar een Israël dat bevrijd is van de overweldigende last van de Holocaust kan uiteindelijk tot het besef komen dat het onvermijdelijk is dat zijn zeven miljoen Joodse burgers het land in vrede, gelijkheid en waardigheid delen met de zeven miljoen Palestijnen die in Israël, Gaza en de Westelijke Jordaanoever leven. Dat zal de enige rechtvaardige afrekening zijn.

Omer Bartov is hoogleraar Holocaust- en genocidestudies aan de Brown University

« Van tijd tot tijd klinkt ook in onze tijd een profetisch geluid. In de thora lezen we, dat de profeet Nathan naar David gaat, als hij zich aan Bethseba bezondigd heeft. Zo ging ook in onze tijd een Nathan naar een David en wel de dichter Nathan Alterman naar David ben Gurion. Als redacteur van ‘Ha Davar’ schreef hij ook een satirische rubriek “Toer Sjevii” (“De Zevende Kolom”). Daarin hekelde hij in een gedicht ook het optreden der Israëlische soldaten, die zonder noodzaak in de oorlog Arabieren gedood hadden (en dat nog wel op bevel van hogerhand). Hij noemde hen moordenaars en bepleitte rechtbanken ter velde in plaats van oorlogsonderscheidingen. David ben Gurion liet Nathan Alterman bij zich komen en zei: “Uw kolom is sterker dan duizend kolonnes”. Hij liet het gedacht van Alterman in honderdduizend exemplaren onder de manschappen verspreiden.

Dat dit heilige ernst was bleek toen later een krijgsraad een officier en twee soldaten tot zeer zware straffen (van 12 tot 14 jaar!), veroordeelde, omdat ze op een Arabische vrouwen en kinderen geschoten hadden. Een beroep op het bevel tot schieten (anders waren ze zelf doodgeschoten!) werd door de krijgsraad verworpen, omdat in Israël niet geldt, dat “Befehl ist Befehl’, ook niet in oorlog. Het argument, dat men anders zelf zou gedood worden, werd weerlegd met de talmoedische vraag: “Is jouw bloed dan roder dan het hunne?” Zou één krijgsraad ter wereld zo geoordeeld hebben over soldaten die in oorlogstijd het bevel van hun overste opvolgden? »

Naar aanleiding van dit citaat deze overweging:

Op 23 maart 2025 opende het Israëlische leger (IDF) het vuur op een konvooi van hulpverleners in Rafah, Gaza. Hierbij kwamen 15 mensen om het leven, waaronder acht paramedici van de Palestijnse Rode Halve Maan, zes leden van de civiele bescherming en een VN-medewerker. De lichamen werden later teruggevonden in een ondiep massagraf, samen met de wrakken van hun voertuigen.

Het IDF erkende “professionele fouten” en “operationele misverstanden” in verband met het incident. Een plaatsvervangend commandant werd ontslagen en een hogere officier kreeg een berisping. Er zijn geen strafrechtelijke vervolgingen aangekondigd. (Financial Times, 21 april 2025)

« A dear friend and colleague of mine, the wonderful Israeli novelist Sammy Michael, had once the experience, that some of us writers have from time to time, of a very long inter-city care drive with a chauffeur who was giving him the usual lecture on how urgent it is for us Jews to kill all the Arabs. And Sammy listened to him and rather than scream, ‘What a terrible man you are. Are you a Nazi, are you a fascist?’ he decided to deal with it differently. He asked the chauffeur: ‘And who do you think should kill all the Arabs?’. The chauffeur said: ‘What do you mean? Us! The Israeli Jews! We must! There is no choice, just look at what they are doing to us every day!’. ‘But who exactly do you think should carry out the job? The police? Or the army? Or maybe the fire brigade? Or the medical teams? Who should do the job?’ The chauffeur scratched his head and said: ‘I think it should be fairly divided between every one of us, every one of us should kill some of them.’ Sammy Michael, still playing the game, said: ‘OK, suppose you are allocated a certain residential block in your home town of Haifa and you knock on every door, or ring the doorbell asking: “Excuse me, sir, or excuse me, madam, do you happen to be an Arab?” and if the answer is yes, you shoot them. Then you finish your block and are about to go home, but just as you turn to go home,’ Sammy said to the chauffeur, ‘you hear somewhere on the fourth floor in you block a baby crying. Would you go back and shoot this baby? Yes or no?’ There was a moment of quiet and then the chauffeur said to Sammy Michael: ‘You know, you are a very cruel man.’ »

« We moeten terwille van ons geweten handelen, ook als de kans op succes klein is. ‘Ik ben mij ervan bewust dat het feit dat wij ons aaneensluiten de kerk wel niet redden of de wereld in beweging brengen zal; maar ik ben me er óók van bewust, dat wij het de Heer van de kerk en de broeders schuldig zijn datgene te doen wat wij vandaag kunnen doen, en dat een voorzichtig afwachten en toekijken vandaag al tekort schieten betekent, omdat degenen die in het nauw gedreven worden dan zonder onze broederlijke steun blijven. Laten we dus handelen!

‘Het is een veeg teken als wij zwijgen, als de christenheid er nog toe opgeroepen moet worden om te belijden; dan is er vast iets mis met ons geloof, dan staat ons iets in de weg dat we meer vrezen of liefhebben dan de Heer.’ »

29 mei 1942 – “Het is soms nauwelijks te verwerken en te bevatten, God, wat jouw evenbeelden op deze aarde elkaar alles aandoen in deze losgebroken tijden. Maar dáárvoor sluit ik me niet op in m’n kamer, God, ik blijf alles onder ogen zien en wil voor niets weglopen en van de ergste misdaden tracht ik iets te begrijpen en te doorgronden en ik tracht altijd weer de naakte, kleine mens op te sporen, die dikwijls niet terug te vinden is midden in de monstrueuze ruïnes van zijn zinneloze daden. Ik zit hier niet in een rustige kamer met bloemen zwelgend in Dichters en Denkers God te prijzen, dat zou heus geen kunst zijn en ik geloof ook niet, dat ik zo ‘weltfremd’ ben, als m’n geode vrienden vertederd zeggen. Ieder mens heeft nu eenmaal z’n eigen realiteit, ik weet het, maar ik ben geen verdroomde phantaste God, een nog wat bakvisachtige ‘schöne Seele’ (van mijn ‘roman’ zie Werner: ‘von einer schönen Seele an eine grosse Seele’). Ik zit oog in oog met jouw wereld God en ontvlucht de realiteit niet in schone dromen – ik meen, dat er plaats is voor schone dromen naast de wreedste realiteit – en ik blijf je schepping prijzen, God – ondanks alles! -“

29 juni 1942 – “En tòch vind ik het leven niet zinloos God, ik kan er niets aan doen. En God is ons ook geen verantwoording schuldig voor de zinneloosheden, die wijzelf aanrichten, wij zijn verantwoording schuldig. Ik ben al in duizend concentratiekampen duizend doden gestoven, ik weet het allemáál en ben ook niet meer verontrust over nieuwe berichten. Op de één of andere manier wéét ik alles al. En tòch vind ik dit leven schoon en zinrijk. Van minuut tot minuut.”

4 juli 1942 – “Eén ding is wel zeker: men moet de voorraad liefde op deze aarde helpen vergroten. Ieder beetje haat dat men al maan het veel te vele haten toevoegt, maakt deze wereld onherbergzamer en onbewoonbaarder.”